Canciones de amor en quechua: letras románticas y su traducción al español

Las canciones de amor en quechua destacan por su profundidad emocional, sus metáforas con la naturaleza y su forma única de expresar cariño, nostalgia y despedida.

En esta recopilación encontrarás algunas de las canciones románticas más conocidas en quechua, con fragmentos de sus letras, traducción al español y contexto cultural para comprender mejor su significado.

Muchas de estas canciones forman parte del repertorio tradicional andino y siguen vigentes en la memoria colectiva.

¿Cómo se expresa el amor en las canciones quechuas?

En la tradición andina, el amor suele representarse a través de aves, flores, montañas y elementos de la naturaleza.

Palabras como urpi (paloma), t’ika (flor) o wayra (viento) aparecen con frecuencia en las letras, funcionando como símbolos del ser amado o de la distancia emocional.

Esto convierte a muchas canciones en verdaderos poemas cantados.

Canciones de amor en quechua más conocidas

Canciones de Condemayta de Acomayo letra

Aquí encontrarás una selección de canciones de Condemayta de Acomayo con sus letras en quechua, traducción al español y explicación cultural. Incluimos temas reconocidos como Munasqay Urpi, T’ankar Kiskacha y Eucaliptucha, parte del repertorio más representativo de la música andina cusqueña.

Canciones incluidas

  • Munasqay Urpi
  • T’ankar Kiskacha
  • Eucaliptucha
  • Soqollay
  • Cascarillaschay
  • Challwaschallay

1. Munasqay Urpi

Una de las canciones románticas más recordadas del repertorio andino.

La palabra urpi significa paloma, símbolo frecuente del amor y la ternura en la poesía quechua.

Fragmento

Maytan purishanki munakusqay urpi
maytan pawashanki wayllukusqay urpi
manachu noqari yanayki karani
chiripi wayrapi waqaq masichayki

maytan purishanki munakusqay urpi
maytan pawashanki wayllukusqay urpi
manachu noqari yanayki karani
chiripi wayrapi llakiqmasichayki

ripukunayñan kasharan
pasakunayñan kasharan
ichari ripuymanpaschu
ichari pasaymanpaschu

Traducción

Donde estarás caminando paloma querida
donde estarás volando paloma querida
no fui tu novio/a
quien lloraba contigo en temporadas de frío y viento

caricias delicias todo a terminado
recuerdos pesares es lo que nos queda
todo a terminado por tu culpa ingrato
tu los a malogrado nuestro juramento

donde estarás caminando paloma querida
donde estarás volando paloma querida
no fui tu novio/a
quien lloraba contigo en temporadas de frío y viento

ya me voy a ir
ya me voy a ir
tal ves deba irme
tal ves deba irme

Significado

La canción expresa la búsqueda del ser amado y la tristeza de la separación.


2. T’ankar kiskacha

T’ankar kiskacha rurusapacha
T’ankar kiskacha rurusapacha
Yanachayuqtachu tariwaranki
Yanachayuqtachu tariwaranki

Yanayuqtaña tariwaspapas
Suqoyki ukhupi chinkachikuwaq
Habas tikacha yana yuraqcha
Habas tikacha yana yuraqcha

Chaychus mana noqa yanayuq kayma
Chaychus mana noqa yanayuq kayma
Yanachallayqa urpichallayqa
Yanachallayqa urpichallayqa

Traducción

Espinita del t’ankar, lleno de frutos
Espinita de t’ankar de mucha fruta
Acaso me encontraste acompañado
Acaso me encontraste acompañado

Puedes escuchar el video de la canción

4. Eucaliptucha

Canción nostálgica que mezcla amor, recuerdo y comparación afectiva.

Fragmento

Eucaliptuchay eucaliptuchay
Eucaliptuchay eucaliptuchay
Primero amorchaymanri igualawaqchus kara
Primero amorchaymanri igualawaqchus kara

Igualawaqña kara comparawaqña kara
Igualawaqña kara comparawaqña kara
Mikhunan platuchapiri mikhuyta yachawaqsu
Puñusqan camachapiri puñuyta wachaqwaqsu

Traducción

Eucaliptito, eucaliptito
Eucaliptito, eucaliptito
A mi primer amor acaso tu habías igualado?
A mi primer amor acaso tu habías igualado?

Significado

Refleja la memoria emocional de un primer amor.

Soqollay imananmi

tayta mamaykichu kamachimusunki
mama taytaykichu kamachimusunki

paway runaq wawanta waqachimuy nispa
paway runaq churinta llakichimuy nispa

tayta mamaykiña kamachimuqtimpas
mama taytaykiña kamachimuqtimpas

amaya wakchamasiyqa waqachunchu niwaq
amaya pobremasiyqa llakichunchu niwaq

waqayari negro, llakiyari zambo
waqayari negro, llakiyari zambo

pillan runaq wawanta munakuy nisunki
pillan runaq churinta wayllukuy nisunki

Riyun rinyunchallay

Mayun mayun mayunchallay
Riyun riyun rinyunchallay

huk wasichapi cabra qarachapi puñunmasichallay maypiñataq kanki
en una chosita cabra qarachapi puñuq masichallay piwanñataq kanki

wakchamasichallay pobremasichallay
wakchamasichallay pobremasichallay

Destino

destino willaykullaway
destino willaykullaway

wichayma urayma ripukunallaypaq
urayma wichayma pasakunallaypaq

yanaysi hukpa makimpi
urpiysi hukpa brazompi

Qué simbolizan estas canciones

Las canciones románticas en quechua no describen el amor de forma directa.

Prefieren representarlo mediante símbolos:

  • Paloma (urpi): ternura y distancia
  • Flor (t’ika): belleza y fragilidad
  • Viento (wayra): ausencia y nostalgia
  • Montaña: permanencia y fortaleza

Esto hace que cada canción tenga una dimensión poética muy rica.

Flor de Capulí Tema. Polleraypa watun- Cusco-Chumbivilcas

Polleraypa watun kuti kutishan
Warma munasqaycha engañawashan

Puka chalinaysi kuti kutishan
Warma wayllusqaycha traicionawashan
Wakcha pobre kaqtiy engañawashan

Waylia waylia waylia
Waylia waylia waylia

Qolqeyuq runachus munanakaran?
Qhapaqpa wawanchus wayllunakaran?
Noqap pobrepas munanas kani

Noqap wakchapas wayllunas kani
wakcha pobrekaspa munanas kani

Waylia waylia waylia
Waylia waylia waylia

machaq tomaq nispa rimakuwanki
tomaq machaq nispa parlakuwanki

wakcha pobre kaspa machakunipas
pobre wakcha kaspa tomakunipas
por mi mala suertes machakunipas
waylia waylia waylia

Traducción

De mi falda su cordón está desatándose
Mi amor de juventud me estará engañando

Mi chalina roja está desatándose
Mi amor de juventud me estará engañando
Me engaña porque soy pobre huérfano

«Waylia waylia waylia»
Waylia waylia waylia

¿Cómo habrá de querer a gente adinerada?
¿Cómo habrá de querer a gente rica?
La pobreza no me impide ser amado
La orfandad no me impide ser amado

 Noqa munakuyki 

Yaw warmacha uyariway amahinakaychu
numaykullaway tukuy sonqowani takimoshayki
Yaw warmacha uyariway amahinakaychu
munaykullaway tukuy sonqowani takimoshayki

sonqo suwacha yana ñawicha
noqan munakuyki noqan wayllukuyki
sumaq sipascha munay uyacha
noqan munakuyki nuqan wayllukuyki

sonqo suwacha yana ñawicha
noqan munakuyki noqan wayllukuyki
sumaq sipascha munay uyacha
noqan munakuyki noqan wayllukuyki

kusi kusirispa muyu muyurispa
asiy asirispa kuyu kuyurispa
kusi kusirispa muyu muyurispa
asiy asirispa kuyu kuyurispa

Sonqoyki llakin

¿Manachu ñawiyki waqan?
¿manachu sonqoyki llakin?

kuyasqaykita ukpa brazonpi waqaqllataña rikuspa
wayllusqaykita ukpa makinpi llakiqllataña qawaspa

Traducción

¿acaso no lloran tu ojos?
¿acaso no se entristece tu corazón?

al ver tu amada llorosa en otros brazos
al ver tu amada triste en otras manos

Explora más sobre canciones en quechua

Si te interesa la música andina, sus letras y su significado cultural, aquí tienes más contenidos relacionados para profundizar en el idioma y la tradición oral:

Palabras y expresiones relacionadas

Leave a Comment